การซ่อมและตรวจหลังซ่อม
UAT 303 การตรวจสอบและบำรุงรักษาระบบอากาศยานไร้คนขับ
บทเรียน
เมื่อเรียนจบโมดูลนี้ ผู้เรียนจะสามารถ
- คำนวณแรงจากความไม่สมดุลของใบพัดและมอเตอร์ และความเยื้องศูนย์ที่ยอมรับได้
- ซ่อมตามใบงานที่อ้างคู่มือ และบันทึกชิ้นส่วนที่เปลี่ยน
- ออกแบบการทดสอบหลังซ่อมที่เทียบกับ baseline ของอากาศยานลำนั้น
- แยกสถานะเอกสารกับสถานะอุปกรณ์ในการรับรองคืนใช้งาน
ทำไมต้องรู้
การซ่อมที่ไม่มีการทดสอบยืนยันเป็นเพียงการเปลี่ยนชิ้นส่วน หน่วยความรู้เรื่องงานช่างและการตรวจหลังซ่อมของคลังความรู้โดรนอธิบายว่า ใบงาน (job card) เชื่อมงานที่ได้รับมอบหมาย ขั้นตอนจากคู่มือ ผลตรวจ และผู้มีหน้าที่อนุมัติ และเตือนว่าการเขียนใบงานครบไม่เท่ากับผ่านการสังเกตทักษะจริง จึงต้องแยก สถานะเอกสาร กับ สถานะอุปกรณ์ โมดูลนี้ต่อจากโมดูล 3 ที่พบว่าโดรนลำที่ 3 มีความไม่สมดุลหลังลงจอดแรง
ความไม่สมดุลของชิ้นที่หมุน
มวลส่วนเกิน ที่รัศมี ของใบพัดสร้าง ความไม่สมดุล (หน่วย g·mm) เมื่อหมุนด้วยความเร็วเชิงมุม เกิดแรงหมุนเหวี่ยง ตามหลักแรงสู่ศูนย์กลาง (OpenStax University Physics) แรงนี้หมุนตามใบพัด จึงเขย่าอากาศยานที่ความถี่ ที่เห็นในโมดูล 3 มาตรฐาน ISO 21940-11:2016 ว่าด้วยการถ่วงสมดุลชิ้นหมุนแบบแข็งเกร็ง กำหนดความไม่สมดุลที่ยอมรับได้ โดย คือความเยื้องศูนย์จำเพาะ และใช้ผลคูณ ที่คงที่เป็นฐานของเกรดคุณภาพการถ่วงสมดุล ผู้ผลิตใบพัดและมอเตอร์มักกำหนดวิธีถ่วงและเกณฑ์ของตนเอง ทีมต้องใช้เกณฑ์นั้นก่อน
ตัวอย่างที่ 1 ใบพัดบิ่นเล็กน้อยสร้างแรงเท่าใด
ปลายใบพัดบิ่นทำให้มวลขาดข้างหนึ่ง เทียบเท่าความไม่สมดุล 9.5 g·mm หลังถ่วงใหม่เหลือ 2.0 g·mm ใบพัดรวมดุมหนัก 60 g หมุน 5,000 rpm ขณะลอยตัว มอเตอร์แต่ละตัวรับแรงยกราว 7.85 N (จาก UAT 302)
import math
RPM, M_ROTOR, HOVER_THRUST = 5000, 60, 7.85 # rpm, g, N
omega = 2 * math.pi * RPM / 60
for label, u_gmm in (("chipped", 9.5), ("after balancing", 2.0)):
force = u_gmm * 1e-6 * omega ** 2 # g·mm -> kg·m
e_um = u_gmm / M_ROTOR * 1000 # µm
print(f"{label:<16} U {u_gmm} g·mm: F {force:.2f} N ({force / HOVER_THRUST:.0%} of hover thrust), "
f"e {e_um:.0f} um, e*Omega {e_um / 1000 * omega:.1f} mm/s")
chipped U 9.5 g·mm: F 2.60 N (33% of hover thrust), e 158 um, e*Omega 82.9 mm/s
after balancing U 2.0 g·mm: F 0.55 N (7% of hover thrust), e 33 um, e*Omega 17.5 mm/s
รอยบิ่นเล็กจนมองแทบไม่เห็นสร้างแรงหมุนราวหนึ่งในสามของแรงยกของมอเตอร์ตัวนั้น แรงนี้หมุนรอบละครั้ง 83 ครั้งต่อวินาที ทำให้ฐานยึด สกรู และเซนเซอร์ได้รับความล้าเร็วขึ้น การถ่วงใหม่ลดแรงลงราวห้าเท่า แต่ใบพัดที่บิ่นหรือร้าวควรเปลี่ยนตามคู่มือผู้ผลิต ไม่ใช่ถ่วงแล้วใช้ต่อ เพราะวัสดุที่เสียหายอาจแตกขณะบิน
ทดสอบหลังซ่อมเทียบ baseline
การทดสอบหลังซ่อมต้องพิสูจน์สองอย่าง คือ ปัญหาเดิมหายไป และ ไม่เกิดปัญหาใหม่ วิธีที่ได้ผลคือเก็บค่า baseline ของอากาศยานแต่ละลำเมื่อยังปกติ เช่น ค่าการสั่น VIBE ค่าเอาต์พุตมอเตอร์ RCOU และกระแส BAT ขณะลอยตัว แล้วตั้งเกณฑ์ยอมรับล่วงหน้า
ตัวอย่างที่ 2 เกณฑ์ยอมรับหลังเปลี่ยนมอเตอร์และใบพัด
ค่าเฉลี่ยจากการลอยตัว 2 นาที เทียบ baseline ของลำที่ 3 (ค่าจำลอง) เกณฑ์ของหน่วยงาน: การสั่นต่ำกว่า 30 m/s² ตามเอกสาร ArduPilot เอาต์พุตมอเตอร์แต่ละตัวต่างจากค่าเฉลี่ยไม่เกิน 5% และกระแสลอยตัวต่างจาก baseline ไม่เกิน 5%
baseline = {"vibe_max": 14.0, "hover_current": 21.0}
after = {"vibe_max": 16.5, "hover_current": 22.6, "rcou": [1512, 1498, 1571, 1505]} # m/s², A, µs
checks = []
checks.append(("vibration < 30 m/s²", after["vibe_max"] < 30))
mean_out = sum(after["rcou"]) / len(after["rcou"])
spread = max(abs(o - mean_out) / mean_out for o in after["rcou"])
checks.append((f"motor outputs within 5% of mean (max {spread:.1%})", spread <= 0.05))
dcur = (after["hover_current"] - baseline["hover_current"]) / baseline["hover_current"]
checks.append((f"hover current within 5% of baseline ({dcur:+.1%})", abs(dcur) <= 0.05))
for text, ok in checks:
print(f"{'PASS' if ok else 'FAIL'} {text}")
print("return to service" if all(ok for _, ok in checks) else "not released: investigate")
PASS vibration < 30 m/s²
PASS motor outputs within 5% of mean (max 3.3%)
FAIL hover current within 5% of baseline (+7.6%)
not released: investigate
การสั่นผ่าน แต่กระแสลอยตัวสูงกว่า baseline เกินเกณฑ์ แม้เอาต์พุตมอเตอร์ตัวที่ 3 สูงกว่าตัวอื่นเพียงประมาณ 3% ชุดใบพัดใหม่อาจไม่ตรงรุ่นเดิม หรือมอเตอร์ที่เปลี่ยนมี KV ต่างจากเดิม ต้องตรวจก่อนรับรองคืนใช้งาน ถ้าดูเพียงว่าไม่สั่นจะปล่อยโดรนที่บินได้สั้นลงออกไปโดยไม่รู้ตัว
รับรองคืนใช้งาน
ตามหลักของ 14 CFR 43.9 ลายมือชื่อของผู้มีสิทธิ์อนุมัติในบันทึกถือเป็นการรับรองคืนใช้งานเฉพาะงานที่ทำ ใบงานที่ครบถ้วนเป็นสถานะเอกสาร ส่วนผลทดสอบที่ผ่านเกณฑ์เป็นสถานะอุปกรณ์ ต้องผ่านทั้งสองอย่าง ถ้าผลทดสอบไม่ผ่าน อากาศยานต้องติดป้าย “ห้ามใช้” จนกว่าจะแก้และทดสอบใหม่
ปฏิบัติการประจำโมดูล
ปฏิบัติการ: ซ่อมและรับรองคืนใช้งาน
- เก็บ baseline ของโดรนฝึก (VIBE, RCOU, BAT ขณะลอยตัว) เมื่อยังปกติ
- เปลี่ยนใบพัดหนึ่งชุดตามใบงานที่อ้างคู่มือผู้ผลิต บันทึกรุ่นและหมายเลขชิ้นส่วน
- ถ่วงสมดุลใบพัดด้วยแท่นถ่วง ประมาณความไม่สมดุลก่อนและหลังด้วยตัวอย่างที่ 1
- บินลอยตัวทดสอบ ตรวจด้วยเกณฑ์แบบตัวอย่างที่ 2
- ให้ผู้มีสิทธิ์ลงนามรับรอง หรือติดป้ายห้ามใช้ถ้าไม่ผ่าน
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
ระวัง
- ถือว่าเปลี่ยนชิ้นส่วนแล้วคือซ่อมเสร็จ
- ถ่วงใบพัดที่บิ่นหรือร้าวแล้วใช้ต่อ
- ไม่มี baseline จึงไม่รู้ว่าค่าหลังซ่อมปกติหรือไม่
- ตรวจแค่ปัญหาเดิม ไม่ตรวจว่าเกิดปัญหาใหม่
- ลงนามรับรองก่อนทดสอบเสร็จ
สรุป
- ความไม่สมดุล สร้างแรง ซึ่งโตตามกำลังสองของความเร็วรอบ
- ISO 21940-11 กำหนดความไม่สมดุลที่ยอมรับได้จากความเยื้องศูนย์จำเพาะ แต่ใช้เกณฑ์ของผู้ผลิตก่อน
- ทดสอบหลังซ่อมเทียบ baseline ของลำนั้นด้วยเกณฑ์ที่ตั้งไว้ล่วงหน้า
- การรับรองคืนใช้งานต้องผ่านทั้งสถานะเอกสารและสถานะอุปกรณ์
แบบฝึกตรวจความเข้าใจ
- มวลเกิน 0.1 g ที่รัศมี 100 mm ความไม่สมดุลเท่าใด
- ความไม่สมดุลเท่าเดิม แต่ความเร็วรอบเพิ่มเป็นสองเท่า แรงเพิ่มกี่เท่า
- ความไม่สมดุล 6 g·mm ชิ้นหมุนหนัก 60 g ความเยื้องศูนย์จำเพาะเท่าใด
- การทดสอบหลังซ่อมต้องพิสูจน์สองอย่างใด
- สถานะเอกสารกับสถานะอุปกรณ์ต่างกันอย่างไร
เฉลย
- g·mm
- 4 เท่า เพราะแรงแปรตาม
- g·mm/g = 100 µm
- ปัญหาเดิมหายไป และไม่เกิดปัญหาใหม่
- สถานะเอกสารคือบันทึกและใบงานครบ สถานะอุปกรณ์คือผลทดสอบจริงผ่านเกณฑ์
สรุปสูตรสำคัญ
| ความไม่สมดุลและแรงหมุนเหวี่ยง | |
| ความเยื้องศูนย์จำเพาะ |
แหล่งอ้างอิงหลัก
- International Organization for Standardization. (2016). Mechanical vibration — Rotor balancing — Part 11: Procedures and tolerances for rotors with rigid behaviour (ISO 21940-11:2016). link
- Ling, S. J., Sanny, J., & Moebs, W. (2016). University physics volume 1. OpenStax. link
- ArduPilot Dev Team. Measuring vibration. ArduPilot Copter documentation. link
- Code of Federal Regulations. 14 CFR § 43.9 Content, form, and disposition of maintenance, preventive maintenance, rebuilding, and alteration records. link
- Federal Aviation Administration. (2023). Aviation maintenance technician handbook – General (FAA-H-8083-30B). link
- ArduPilot Dev Team. Onboard message log messages. ArduPilot Copter documentation. link
อ่านเพิ่มเติม
ศึกษาหน่วยความรู้ที่กำหนดล่วงหน้า ดูสื่อประกอบ และทำ quiz ประจำโมดูล
ในชั้นเรียน / ภาคสนาม
ปฏิบัติการในห้องแล็บหรือภาคสนามตามใบงาน พร้อม checklist ความปลอดภัย
หลักฐานการเรียนรู้: ใบงานที่ผ่านการตรวจและผล quiz