โมดูล 2/5 · สัปดาห์ 4–6

ปฐมนิเทศและมาตรฐานองค์กร

UAT 497 การเรียนรู้บูรณาการกับการทำงานด้านเทคโนโลยีระบบอากาศยานไร้คนขับและระบบอัตโนมัติ

เวลาเรียนประมาณ 80 นาทีร่าง รอตรวจปรับปรุงล่าสุด 28 กันยายน 2569

บทเรียน

เมื่อเรียนจบโมดูลนี้ ผู้เรียนจะสามารถ

  1. อ่านและปฏิบัติตามขั้นตอนมาตรฐาน (SOP) และระบบบริหารความปลอดภัยขององค์กร
  2. ระบุอันตรายในงานโดรนและประเมินความเสี่ยงด้วยเมทริกซ์โอกาสกับผลกระทบ
  3. เลือกมาตรการควบคุมตามลำดับการควบคุมอันตราย
  4. ตรวจการปฏิบัติตาม checklist จากบันทึกและหาจุดที่ต้องปรับปรุง

ความรู้พื้นฐานที่ควรมี: UAT 497 โมดูล 1

ทำไมต้องรู้

สัปดาห์แรกของการฝึกคือการเรียนรู้ว่าองค์กร “ทำงานอย่างไร” ทั้งขั้นตอนมาตรฐาน ช่องทางรายงานเหตุ และความรับผิดชอบของแต่ละคน นักศึกษาฝึกงานมีความเสี่ยงสูงกว่าพนักงานประจำ เพราะยังไม่คุ้นกับสถานที่และอุปกรณ์ การเข้าใจระบบความปลอดภัยตั้งแต่วันแรกจึงสำคัญที่สุด

SOP และระบบบริหารความปลอดภัย

ขั้นตอนการปฏิบัติงานมาตรฐาน (SOP) บอกว่าแต่ละงานทำอย่างไร ใครอนุมัติ และบันทึกอะไร ส่วน ระบบบริหารความปลอดภัย (SMS) ตามคู่มือ ICAO Doc 9859 มีสี่องค์ประกอบ คือ นโยบาย การบริหารความเสี่ยง การประกันความปลอดภัย และการส่งเสริมความปลอดภัย รวมถึงวัฒนธรรมที่รายงานเหตุเกือบเกิดได้โดยไม่ถูกลงโทษ

ด้านกฎหมาย พระราชบัญญัติความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน พ.ศ. 2554 กำหนดหน้าที่ของนายจ้างและลูกจ้างในการดูแลความปลอดภัย และองค์กรจำนวนมากใช้ ISO 45001:2018 เป็นระบบการจัดการ ส่วนงานบินโดรนต้องเป็นไปตามประกาศ กพท. ฉบับปัจจุบัน

ลำดับการควบคุมอันตราย

NIOSH จัด ลำดับการควบคุมอันตราย (hierarchy of controls) จากได้ผลมากไปน้อย คือ กำจัดอันตราย แทนที่ด้วยสิ่งที่อันตรายน้อยกว่า ควบคุมทางวิศวกรรม ควบคุมทางการบริหารจัดการ และอุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคล (PPE) มาตรการที่อยู่ล่างสุดพึ่งพฤติกรรมคนมากที่สุด จึงใช้เป็นด่านสุดท้าย ไม่ใช่ด่านเดียว

แถบซ้อนแคบลงจากบนลงล่าง กำจัด แทนที่ วิศวกรรม บริหารจัดการ และอุปกรณ์ป้องกัน PPE ลูกศรแนวตั้งด้านขวาชี้ขึ้นเขียนว่าได้ผลมากกว่า
ภาพที่ 1 ลำดับการควบคุมอันตราย

ตัวอย่างที่ 1 ทะเบียนความเสี่ยงของงานบินสำรวจ

ประเมินก่อนและหลังมาตรการ (ค่าสมมติที่ทีมตกลงกัน) ใช้เกณฑ์ สูง ≥ 15 กลาง 8–14 ต่ำ < 8

risks = [   # อันตราย, L ก่อน, I ก่อน, มาตรการ, ระดับการควบคุม, L หลัง, I หลัง
    ("propeller strike", 3, 4, "prop guards and 15 m keep-out zone", "engineering", 1, 4),
    ("battery fire while charging", 3, 5, "fireproof charging box", "engineering", 2, 3),
    ("injury to bystanders", 2, 5, "cordon and flight over empty area", "administrative", 1, 5),
    ("heat stress of crew", 4, 3, "shade, water and work-rest schedule", "administrative", 2, 2),
]

def level(r):
    return "HIGH" if r >= 15 else "MEDIUM" if r >= 8 else "LOW"

for name, l0, i0, control, kind, l1, i1 in risks:
    r0, r1 = l0 * i0, l1 * i1
    print(f"{name:<28} {r0:>2} {level(r0):<6} -> {r1:>2} {level(r1):<6} via {kind}: {control}")
admin_only = [r[0] for r in risks if r[4] in ("administrative", "PPE")]
print("relies on people's behaviour:", ", ".join(admin_only))
propeller strike             12 MEDIUM ->  4 LOW    via engineering: prop guards and 15 m keep-out zone
battery fire while charging  15 HIGH   ->  6 LOW    via engineering: fireproof charging box
injury to bystanders         10 MEDIUM ->  5 LOW    via administrative: cordon and flight over empty area
heat stress of crew          12 MEDIUM ->  4 LOW    via administrative: shade, water and work-rest schedule
relies on people's behaviour: injury to bystanders, heat stress of crew

มาตรการทุกข้อลดความเสี่ยงลง แต่สองข้อพึ่งการบริหารจัดการ ซึ่งได้ผลเมื่อทุกคนทำตามเท่านั้น ต้องมีการตรวจว่าทำจริงด้วย ความเสี่ยงต่อบุคคลภายนอกยังมีผลกระทบสูงสุดแม้โอกาสลดลงแล้ว จึงต้องทบทวนทุกครั้งที่เปลี่ยนสถานที่บิน

เมทริกซ์ห้าคูณห้า แกนนอนโอกาสเกิด แกนตั้งผลกระทบ ช่องสีเขียว ทอง ชมพูตามระดับความเสี่ยง จุดสีชมพูสี่จุดคือความเสี่ยงก่อนควบคุม มีลูกศรชี้ไปตำแหน่งหลังควบคุมซึ่งอยู่ทางซ้ายหรือล่างกว่าเดิม
ภาพที่ 2 ความเสี่ยงก่อนและหลังมาตรการควบคุม

ตรวจว่าทำตาม checklist จริง

ตัวอย่างที่ 2 checklist ก่อนบินจากบันทึก 12 เที่ยวบิน

ข้อที่ถูกข้ามในแต่ละเที่ยวบิน checklist มี 10 ข้อ (ข้อมูลสมมติ)

from collections import Counter

ITEMS = 10
skipped = [[], ["compass check"], [], ["NOTAM/airspace check", "compass check"], [], [],
           ["compass check"], [], ["battery temperature"], ["compass check"], [], ["NOTAM/airspace check"]]
done = sum(ITEMS - len(s) for s in skipped)
print(f"compliance {done}/{ITEMS * len(skipped)} = {done / (ITEMS * len(skipped)):.1%}")
print(f"flights with every item done: {sum(not s for s in skipped)}/{len(skipped)}")
for item, n in Counter(x for s in skipped for x in s).most_common():
    print(f"skipped {n}x: {item}")
compliance 113/120 = 94.2%
flights with every item done: 6/12
skipped 4x: compass check
skipped 2x: NOTAM/airspace check
skipped 1x: battery temperature

อัตรารวมดูสูง แต่ครึ่งหนึ่งของเที่ยวบินมีข้อที่ถูกข้าม และการตรวจเข็มทิศถูกข้ามบ่อยที่สุด ควรถามทีมว่าทำไม เช่น ขั้นตอนนานเกินหรือไม่เห็นความจำเป็น แล้วเสนอวิธีแก้ ซึ่งอาจกลายเป็นหัวข้อโครงการปรับปรุงงานในโมดูล 4

กิจกรรมช่วงปฐมนิเทศ

กิจกรรม: เรียนรู้ระบบขององค์กร

  1. อ่าน SOP ด้านการบินและความปลอดภัย ขอให้พี่เลี้ยงอธิบายส่วนที่ไม่เข้าใจ
  2. ระบุอันตรายของงานที่จะได้รับมอบหมายอย่างน้อยห้าข้อ ประเมินด้วยตัวอย่างที่ 1
  3. ตรวจว่ามาตรการที่มีอยู่อยู่ระดับใดของลำดับการควบคุม และเสนอมาตรการที่ระดับสูงกว่า
  4. ขอดูบันทึก checklist ที่ไม่มีข้อมูลลูกค้า แล้ววิเคราะห์ด้วยตัวอย่างที่ 2
  5. ถามช่องทางรายงานเหตุและเหตุเกือบเกิด แล้วบันทึกลง logbook

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

ระวัง

  • คิดว่า PPE อย่างเดียวพอ
  • ไม่กล้ารายงานเหตุเกือบเกิด
  • ทำตาม checklist แบบเช็กผ่าน ๆ
  • ใช้ความเสี่ยงที่ประเมินไว้ที่สถานที่หนึ่งกับอีกสถานที่
  • บินโดยไม่รู้ว่าได้รับอนุญาตตามประกาศ กพท. แล้วหรือยัง

สรุป

  • SOP บอกวิธีทำงาน ส่วน SMS ตาม ICAO Doc 9859 บริหารความปลอดภัยทั้งระบบ
  • ประเมินความเสี่ยงด้วย L × I ก่อนและหลังมาตรการ
  • เลือกมาตรการจากบนลงล่างตามลำดับการควบคุมของ NIOSH
  • ตรวจการปฏิบัติตาม checklist จากบันทึกจริง และหาข้อที่ถูกข้ามบ่อย

แบบฝึกตรวจความเข้าใจ

  1. ลำดับการควบคุมอันตรายของ NIOSH จากได้ผลมากไปน้อยคืออะไร
  2. ความเสี่ยง L 3 I 5 ลดเหลือ L 2 I 3 คะแนนเปลี่ยนจากเท่าใดเป็นเท่าใด
  3. กฎหมายใดของไทยกำหนดหน้าที่ด้านความปลอดภัยในการทำงาน
  4. checklist 10 ข้อ 5 เที่ยวบิน ข้ามรวม 4 ข้อ อัตราการทำครบเท่าใด
  5. ทำไมมาตรการบริหารจัดการจึงต้องมีการตรวจติดตาม
เฉลย
  1. กำจัด แทนที่ วิศวกรรม บริหารจัดการ และ PPE
  2. จาก 15 เป็น 6
  3. พระราชบัญญัติความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน พ.ศ. 2554
  4. เพราะได้ผลเมื่อคนทำตามเท่านั้น ถ้าไม่ตรวจ อาจไม่มีใครทำจริง

สรุปสูตรสำคัญ

คะแนนความเสี่ยง
อัตราการทำ checklist ครบ

แหล่งอ้างอิงหลัก

  1. International Civil Aviation Organization. (2018). Safety management manual (Doc 9859, 4th ed.). link
  2. National Institute for Occupational Safety and Health. (2024). About hierarchy of controls. Centers for Disease Control and Prevention. link
  3. พระราชบัญญัติความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน พ.ศ. 2554. (2554). ราชกิจจานุเบกษา, 128(4 ก). link
  4. International Organization for Standardization. (2018). Occupational health and safety management systems — Requirements with guidance for use (ISO 45001:2018). link
  5. สำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย. (2569). ประกาศ กพท. เรื่อง หลักเกณฑ์และวิธีการในการอนุญาตให้ผู้บังคับหรือปล่อยอากาศยานซึ่งไม่มีนักบิน ประเภทอากาศยานที่ควบคุมการบินจากภายนอก ที่มีน้ำหนักไม่เกิน 25 กิโลกรัม ปฏิบัติแตกต่างไปจากเงื่อนไขที่กำหนด พ.ศ. 2569 (มีผล 17 พฤษภาคม 2569). link

อ่านเพิ่มเติม

ศึกษาหน่วยความรู้ที่กำหนดล่วงหน้า ดูสื่อประกอบ และทำ quiz ประจำโมดูล

ในชั้นเรียน / ภาคสนาม

ปฏิบัติงานในสถานประกอบการภายใต้การดูแลของพี่เลี้ยง

หลักฐานการเรียนรู้: บันทึกการปฏิบัติงานที่พี่เลี้ยงรับรอง

แบบทดสอบประจำโมดูล

แบบทดสอบนี้ใช้ตรวจความเข้าใจ (formative) ไม่ใช่การสอบเก็บคะแนน

โดเมนความรู้: การจัดการ นวัตกรรม และวิชาชีพ · กฎหมาย ความปลอดภัย และความเสี่ยง